دگرگونیهایِ واجی

 

6. دگرگونیهایِ واجی

 

 

6×آ. رایجترین دگرگونیِ واجی در واژه‌سازیِ پارسیِ نو جای دادنِ واج یا رشته‌‌واجی در واژه‌یِ تازه برای روانتر کردنِ ادایش است. چنین واج یا رشته‌‌واجی را آوایِ میانجی (epenthesis) می‌نامیم:

   

6×آ×آ. اگر بافتِ /C1C2C3 - VC1C2/ (با واکه‌یِ /ɒ - i - u/) پدید آید، این بافت را گاهی با یک واکه به /C1C2VC3 - V1C1V2C2/ تبدیل می‌کنند:

شهریار /ʃæhr/ + /jɒr/ = /ʃæhrijɒr/

   

6×آ×ب. همخوانها هنگامی به عنوانِ آوایِ میانجی به کار می‌روند که دو واکه پشتِ سرِ هم قرار بگیرند:

   

6×آ×پ. گذشته از این، واکه‌یِ /i/ نیز در این نمونه‌ها به عنوانِ آوایِ میانجی به کار می‌رود :

 

6×ب. در حذفِ آوائی (elisio) واج یا رشته‌واجی از واژه‌یِ تازه می‌افتد. حذفِ آوائی در پارسیِ نو در این موردها به چشم می‌خورد:

 

6×پ. روندِ ناهمگون‌سازیِ آوائی (dissimilatio anticipativa) ادایِ آوائی را از ادایِ آوائی که پس از آن می‌آید دورتر می‌کند. این روند در واژه‌سازیِ پارسیِ نو تنها برایِ واکه‌ها و در این موردها به کار می‌رود:

 

6×ت. در همگون‌سازیِ آوائی (assimilatio perseverativa) ویژگیهایِ آوائی به ویژگیهایِ آوایِ پیش از آن نزدیک می‌شود. در واژه‌سازیِ پارسیِ نو این روند در این جای‌گاهها به چشم می‌خورد:

 

6×ث. در قلبِ آوائی (metathesis) یک آوا در واژه جابه‌جا می‌شود، یا این که جایش را با آوائی دیگر عوض می‌کند. قلبِ آوائی در واژه‌سازیِ پارسیِ نو در این موردها به چشم می‌خورد:

 

6×ج. تبدیلِ واکه‌هایِ ساده به واکه‌هایِ مرکّب مرکّب‌سازیِ واکه (diphthongisatio) نام دارد. مرکّب‌سازیِ واکه را در واژه‌سازیِ پارسیِ نو در این نمونه می‌بینیم:

 

6×چ. دگرگونیِ واکه‌هایِ مرکّب به واکه‌هایِ ساده را ساده‌سازیِ واکه (monophthongisatio) می‌نامند. این روند را می‌توان در واژه‌سازیِ پارسیِ نو در این نمونه‌ها دید:

 

6×ح. هنگامی که آوایِ واجی بستگی به واجهایِ پیرامونش داشته‌باشد با چندآوائیِ مشروط (variation combinativa) رو به رو هستیم. آواهائی که چنین واجی به خود می‌گیرد را واج‌گونه (allophonum) می‌نامند.

در زبانِ پارسیِ نو تا عهدِ مغول، واجِ د /d/ پس از واکه‌ها به واج‌گونه‌یِ ذ /ð/ دیگرگون می‌شده.

امروزه در پارسیِ نو چندآوائیِ مشروط به چشم نمی‌خورد. واج‌گونه‌یِ ذ /ð/ جایِ خود را به واجِ د /d/ داده و تنها نمونه‌هایِ انگشت‌شماری نگارشِ ذ را نگه‌داشته‌اند، ولی با آوایِ /z/:

پذیرفتن /pæziroftæn/، گذشت /gozæʃt/

 

منبع: دانشنامهیِ دستورِ زبانِ پارسیِ نو

   + یک پارسی زبان - ۱٠:٠۱ ‎ب.ظ ; جمعه ۱٠ مهر ،۱۳۸۸